Caracteristicas generalas
La Civitas esperantica (Esperanta Civito; franzos: Cité espérantienne) è in consorzi senza territori e transnaziunal, constituì d’organisaziuns esperanticas e da singulas persunas che discurran esperanto. Tenor sia constituziun sa definescha ella sco ina cuminanza suverana, democratica e federala ed organisescha sias instituziuns tenor in model che deriva dal dretg public e dal dretg internaziunal. Ella è in’instituziun sui generis, concepida per represchentar, sin plaun politic e cultural, ina realitad medemamain sui generis: la diaspora da las persunas che sa percepeschan sco commembras e commembers d’in pievel esperantic.
La Civitas n’è betg in stadi e n’exequescha nagina giurisdicziun sur in territori geograficamain delimità. Sia finamira declerada a lunga vista è da vegnir renconuschida sco subject da dretg internaziunal. In tal status na presuppona betg necessariamain la qualitad da stadi, sco che mussa per exempel il cas da la Sontga Sedia. L’esperanto è sia lingua uffiziala, entant ch’il franzos po vegnir duvrà, sche quai è necessari per intents diplomatics.
Istorgia
La Civitas ha sia origin en il Patg per la Civitas esperantica, suttascrit ils 10 d’avust 1998 a La Chaux-de-Fonds, en Svizra, d’ina gruppa d’organisaziuns esperanticas activas en ils secturs da la cultura, da la furmaziun e da l’ediziun. Il Patg aveva la finamira da rinforzar la cooperaziun tranter las organisaziuns signataras, da stgaffir mecanissems per l’arbitradi da dispitas e da constituir il coc instituziunal da la Civitas.
Suenter ina perioda da discussiuns constituziunalas è la Charta constituziunala vegnida promulgada ils 2 da zercladur 2001 a Sabbioneta, en Italia. Questa data vala sco di da fundaziun formala da la Civitas esperantica. Las emprimas elecziuns dal Senat han gì lieu il december dal medem onn, e l’emprim organ executiv ha cumenzà sia activitad l’onn 2002.
Filosofia
Il fundament intellectual da la Civitas è collià surtut cun il raumissem, ina direcziun dal pensar esperantist che considerescha la cuminanza da las persunas che discurran esperanto betg mo sco in moviment per promover ina lingua aŭiliara internaziunala, mabain era sco ina cuminanza culturala e linguistica transnaziunala.
Ord questa perspectiva è l’esperanto in med da communicaziun, in medium da producziun culturala e, oravant tut, in element da l’identitad individuala e collectiva. La Civitas vul porscher in rom instituziunal a persunas che discurran esperanto e che sa considereschan commembras e commembers d’ina diaspora linguistica elegida libramain e senza agen stadi. Ella na pretenda betg da represchentar tut las persunas che discurran esperanto, e ne era betg il moviment esperantist en sia totalitad.
Ina noziun centrala da sia doctrina constituziunala è il ius sermonis, pia in dretg da burgais basà sin la lingua. Cuntrari al ius soli ed al ius sanguinis, che collian il dretg da burgais respectivamain cun il territori e cun la descendenza, collia il ius sermonis l’appartegnientscha cun la participaziun ad ina cuminanza linguistica.
Las persunas che vulan daventar burgaisas u burgais ston avair enconuschientschas funcziunalas da l’esperanto e fan per regla lur dumonda tras ina organisaziun che ha suttascrit il Patg. I dat era disposiziuns per dumondas che sa basan sin stretgas relaziuns da famiglia cun ina burgaisa u in burgais gia registrà. Il dretg da burgais vegn concedì gratuitamain ed è, da princip, valaivel per vita duranta. El na remplazza ni mida il dretg da burgais u la naziunalitad che la persuna posseda tenor il dretg d’in stadi.
Funcziunament
Las burgaisas ed ils burgais pon sa participar a la vita politica da la Civitas, votar a las elecziuns dal Senat e candidar per uffizis tenor las premissas da vegliadetgna respectivas. La Civitas fa periodicamain ina dumbraziun da sia populaziun registrada; la dumbraziun da l’onn 2024 ha registrà 432 burgaisas e burgais.
Ils servetschs e las activitads vegnan administrads per part directamain da las instituziuns centralas e per part da las organisaziuns che fan part dal Patg. Latiers tutgan occurrenzas culturalas, publicaziuns, programs da furmaziun, examens da lingua sco era iniziativas socialas u d’agid vicendaivel. Las burgaisas ed ils burgais pon profitar da tariffas reducidas per tscherts servetschs purschids da las organisaziuns participantas.
La structura instituziunala sa basa sin ils princips dal federalissem e da la subsidiaritad. Las organisaziuns che han aderì al Patg, numnadas per esperanto paktintaj establoj, mantegnan lur autonomia giuridica ed organisatorica. Las instituziuns centralas dastgan exequir mo quellas cumpetenzas che vegnan attribuidas ad ellas dal Patg, da la Charta constituziunala e da la legislaziun relaschada sin basa da quels documents.
Tranter las organisaziuns participantas sa chattan uniuns, centers culturals, instituziuns da furmaziun, chasas edituras, publicaziuns periodicas ed organs spezialisads activs en plirs pajais.
Politica ed instituziuns
La pussanza legislativa è attribuida ad in Parlament da duas chombras, constituì dal Forum e dal Senat.
Il Forum, che furma la chombra auta, represchenta las organisaziuns che fan part dal Patg sin basa d’egualitad, e mintga organisaziun dispona d’ina vusch. Tranter sias incumbensas tutgan l’admissiun da novas organisaziuns al Patg e l’adopziun da directivas che s’applitgeschan a quellas.
Il Senat, che furma la chombra bassa, represchenta las singulas burgaisas ed ils singuls burgais e sa cumpona da dieschnov commembras e commembers. Quels vegnan elegids mintga tschintg onns tras glistas electoralas concurrentas e tenor in sistem da represchentanza proporziunala. Il Senat relascha leschas ed acts administrativs che s’applitgeschan a las burgaisas ed als burgais. La differenza tranter las duas chombras reflectescha la dubla natira da la Civitas: ella è tant in consorzi d’organisaziuns autonomas sco era ina cuminanza politica da persunas singulas.
La pussanza executiva vegn exequida dal Consul e dals viceconsuls, che furman ensemen il Chapitel (Kapitulo). Il Consul è la persuna a la testa da la glista electorala che ha survegnì il pli grond dumber da vuschs a las elecziuns dal Senat.
Il Consul represchenta la Civitas, convochescha e presidiescha las duas chombras dal Parlament, promulgescha ils acts parlamentars e surveglia il funcziunament da las instituziuns centralas. L’emprim viceconsul elegì funcziuna sco substitut constituziunal dal Consul, entant che ulteriurs viceconsuls pon vegnir nominads per champs d’activitad specifics.
La Dretgira d’arbitradi (Kortumo) exequescha ina cumpetenza arbitrala e betg ina giurisdicziun territoriala. Ella interpretescha las reglas constituziunalas e contractualas da la Civitas, intermediescha en dispitas tranter las organisaziuns participantas, examinescha las proceduras electoralas e decida davart extradas u exclusiuns dal Patg.
Las commembras ed ils commembers da la Dretgira d’arbitradi vegnan elegids dal Forum e na dastgan betg appartegnair a medem temp al Parlament u al Chapitel. En champs che na vegnan betg reglads da la legislaziun da la Civitas sezza sa referescha ses urden normativ tradiziunalmain e provisoricamain al dretg svizzer.
La concurrenza politica ha lieu principalmain tranter las glistas che participeschan a las elecziuns dal Senat. La Glista verda, descritta per ordinari sco progressiva, seculara ed ecologica, ha obtegnì la pli gronda represchentanza a tut las elecziuns dal Senat organisadas fin ussa.
La Glista alva, colliada cun posiziuns conservativas e d’orientaziun confessiunala, ha furmà la principala opposiziun, entant ch’ina Glista cotschna d’orientaziun socialistica ha participà a las elecziuns durant ina perioda precedenta. Questas glistas opereschan entaifer il rom constituziunal da la Civitas e betg sco partidas politicas registradas tenor il dretg d’in stadi determinà.
Ulteriurs aspects
La Civitas dispona d’in agen sistem da normas constituziunalas, legislativas ed administrativas. Las directivas adoptadas dal Forum s’applitgeschan a las organisaziuns che fan part dal Patg, entant che las leschas relaschadas dal Senat s’applitgeschan a las singulas burgaisas ed als singuls burgais. Il Consul metta en vigur quests acts tras edicts e decrets.
La Civitas posseda era agens simbols, tranter quels la bandiera verda tradiziunala da l’esperanto, l’imni La Espero, ina vopna e la devisa E pluribus ultra. Quella exprima la forza che resulta da l’unitad, pia il princip federal sin il qual la Civitas sa basa. Ses servetsch d’infurmaziun uffizial è l’agentura da novitads Heroldo Komunikas, enconuschenta per regla sut il num HeKo.
En sias activitads externas tschertga la Civitas relaziuns cun instituziuns linguisticas, culturalas e da la societad civila. Intginas organisaziuns che fan part dal Patg participeschan independentamain a raits internaziunalas sco PEN International, Naturfreunde International e l’Association of Language Testers in Europe.